راستى وظيفه‌اى را كه ما اكنون واجب مىدانيم و يا سلطهء انسانى آن را واجب مىداند ، برطبق قانون قرآنى وضعيت ما در اين حال با هر سه زمينهء مسئوليت در ارتباط است : يعنى ما هم مسئوليت اخلاقى و هم اجتماعى و هم دينى خواهيم داشت . حال آيا معناى اين سخن آن است كه اين مراتب سه‌گانه مسئوليت از نظر حكم درهم ادغام شده و يا كلا همسان و موافقند ؟ . . . هرگز چنين نيست ، بلكه هر نوعى از مسئوليتها همواره ويژگىها و شرايط خاص خود را دارد . و تنها تفاوتشان از آن جهت نيست كه مسئوليت اخلاقى فوريت دارد و با يك روش ثابت و پايدار است ، درحالىكه مسئوليت اجتماعى انجام وظيفه نمىشود ، مگر در خلال مدت‌هايى كه از نظر كم و زياد اين اوقات متفاوتند ، و مسئوليت دينى جز در روز جزا به ظهور نمىرسد ، و هم‌چنين هرگز اين تفاوت تنها از آن جهت نيست كه پاداش اخلاقى ، مختص درون ماست ، درحالىكه پاداش اجتماعى در ارتباط با اجسام و اموال ما و حقوق مدنى ماست و تأثيرى در شخص ما ندارد ، مگر از طريق اين رويدادهاى خارجى . و اما پاداش الهى هم به روح و روان ما و هم با جسم ما هر دو به صورت كيفرى سخت و يا پاداشى نيكو در زندگى جاودانه سروكار دارد . . تمام اين‌ها كه گفتيم تنها پاداش مسئوليت‌ها نيست ، بلكه بيش از اين‌هاست ، به راستى شرايطى كه در مسئوليت‌هاى اخلاقى و دينى ما موجود است از سويى ، و از سوى ديگر مسئوليت اجتماعىمان در قانون‌گذارى اسلامى از امتداد و كشش زياد برخوردار نيست . اينك به بحث و بررسى شرايط مسئوليت اخلاقى و دينى مىپردازيم كه از نصوص قرآنى استفاده مىشود ، جز اين‌كه شايسته است تا ما نخست روى طبيعت گسترده و فراگير مبدأ اين نوع مسئوليت پافشارى كنيم كه قرآن كريم آن را بر تمام مخلوقات برخوردار از عقل و خرد گسترش داده است ، بدون اين‌كه فرقى بين عقل انسانى و عقل فوق انسانى قائل شود ، بلكه بدون كمترين تفاوتى بين تودهء مردم و مردمان صالح ، بايد گوش جان به فرمودهء خداى سبحان بسپاريم : « إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً » « 1 » و اين آيه : « فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ » « 2 » و « فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ » « 3 » بدون ترديد

--> ( 1 ) - مريم ( 19 ) آيهء 93 : تمام كسانى كه در آسمان‌ها و زمين هستند ، بندهء اويند . ( 2 ) - حجر ( 15 ) آيه‌هاى 92 - 93 : سوگند به پروردگارت كه ما به‌طور قطع از همهء آنها سؤال خواهيم كرد ، از تمام كارهايى كه انجام مىدادند . ( 3 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 6 : از تمام كسانى كه پيامبران به سوى ايشان فرستاده شدند ، به‌طور قطع در روز قيامت سؤال مىكنيم ، ( نه تنها از آنها سؤال مىكنيم ) از پيامبرانشان نيز مىپرسيم .